BẢO VẬT QUỐC GIA: ĐÀN ĐÁ ĐĂK SƠN

 

Đàn đá Đắk Sơn – Bảo vật quốc gia và minh chứng sống động cho âm nhạc tiền sử Tây Nguyên

Trong kho tàng di sản khảo cổ học Việt Nam, đàn đá là loại hình nhạc cụ đặc biệt, không chỉ phản ánh trình độ kỹ thuật chế tác của cư dân cổ mà còn là minh chứng sống động cho đời sống tinh thần của cộng đồng nguyên thủy. Trong số đó, Đàn đá Đắk Sơn – được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia (Đợt 13, Quyết định số 1712/QĐ-TTg, ngày 31/12/2024) – nổi lên như một hiện vật gốc, độc bản, mang giá trị lịch sử – nghệ thuật đặc biệt.

1. Hoàn cảnh phát hiện và niên đại

Năm 2014, trong quá trình làm rẫy tại thôn Đắk Sơn, xã Nam Xuân, huyện Krông Nô (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng, trước kia là Đắk Nông), người dân tình cờ phát hiện một bộ đàn đá cổ. Các nghiên cứu sau đó xác định hiện vật này có niên đại khoảng 3.500 – 3.000 năm cách ngày nay, thuộc giai đoạn hậu kỳ Đá mới – sơ kỳ Kim khí. Đây là một trong những bộ nhạc cụ đá cổ xưa nhất được phát hiện tại Tây Nguyên, góp phần soi sáng những dấu mốc quan trọng trong lịch sử âm nhạc nguyên thủy Việt Nam.

2. Đặc điểm hình thái

Đàn đá Đắk Sơn (ký hiệu BTĐN/260 (1–16)) gồm 16 thanh đá, trong đó có 11 thanh nguyên vẹn và 5 thanh gần nguyên vẹn. Các thanh đàn được chế tác từ đá Rhyolite – một loại đá phiến biến chất đặc trưng ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, có độ cứng cao, màu sắc đồng nhất, lý tưởng cho việc tạo ra âm thanh vang vọng.

• Chiều dài trung bình: 50 – 55 cm

• Chiều rộng trung bình: 9,5 – 10 cm

• Độ dày trung bình: 2,5 cm

• Trọng lượng trung bình: 3,5 kg

Bề mặt các thanh còn lưu giữ rõ dấu vết ghè đẽo, tu chỉnh cẩn thận, chứng minh kỹ thuật chế tác tinh xảo, sự am hiểu âm thanh và cảm thụ nhạc lý cao của cư dân cổ.

3. Giá trị âm nhạc – nghệ thuật

Âm thanh của đàn đá Đắk Sơn được đánh giá là vang xa, trong trẻo, đanh gọn, với các cao độ trầm – bổng đa dạng, đủ để tạo nên một hệ thống âm giai phong phú. Điều này cho thấy người chế tác không chỉ chọn nguyên liệu kỹ lưỡng mà còn nắm bắt được quy luật cộng hưởng âm thanh tự nhiên.

Đàn đá không chỉ là công cụ giải trí mà còn được xem như nhạc cụ nghi lễ, sử dụng trong các sinh hoạt cộng đồng, lễ hội, thậm chí có thể gắn với các nghi thức tâm linh. Chính yếu tố này khiến đàn đá Đắk Sơn trở thành biểu trưng độc đáo cho đời sống tinh thần và sự sáng tạo nghệ thuật của cư dân bản địa thời tiền sử.

4. Ý nghĩa lịch sử – văn hóa

Đàn đá Đắk Sơn là hiện vật gốc, độc bản, giúp các nhà nghiên cứu có cơ sở khoa học quan trọng để xác định:

• Niên đại phát minh đàn đá cổ nhất Việt Nam.

• Kỹ thuật chế tác đá trong giai đoạn hậu kỳ Đá mới – sơ kỳ Kim khí.

• Đời sống tinh thần và không gian văn hóa bản địa của cư dân cổ Tây Nguyên.

Đàn đá Đắk Sơn cũng minh chứng rằng từ rất sớm, cộng đồng cư dân Tây Nguyên đã sở hữu khả năng sáng tạo nghệ thuật vượt trội, đặt nền móng cho không gian văn hóa cồng chiêng – nhạc cụ đá kéo dài gần một thiên niên kỷ sau đó.

5. Kết luận

Việc công nhận Đàn đá Đắk Sơn là Bảo vật quốc gia không chỉ khẳng định giá trị lịch sử – nghệ thuật đặc biệt của hiện vật, mà còn góp phần làm sáng tỏ quá trình hình thành và phát triển âm nhạc nguyên thủy Việt Nam. Đây là chứng tích vật chất sống động về sức sáng tạo, trí tuệ và đời sống tinh thần phong phú của cư dân cổ, đồng thời là niềm tự hào to lớn cho vùng đất Tây Nguyên – nơi lưu giữ một trong những di sản âm nhạc cổ xưa và độc đáo nhất thế giới.

https://baolamdong.vn/dan-da-dak-son-thanh-am-vang-vong-ngan-nam-391123.html