Medical Plant: BÁCH BỘ

 Bách Bộ (百部)

Ai mà ho nhiều không được bỏ qua thứ này! 

Bách Bộ là rễ củ của cây thảo dược thuộc họ Bách Bộ (Stemona). Các rễ củ mọc thành chùm ở phía dưới có số lượng nhiều, dường như lên đến hàng trăm (百 - Bách), đây là nguồn gốc của chữ "Bách" trong tên thuốc; "Bộ" (部) có ý nghĩa là bộ thuộc, bộ đội. Số lượng rễ củ giống như một đội quân, nên rễ củ của nó được đặt tên theo đặc điểm này. Khi kê đơn, có người viết sai chữ "Bách" (百) thành chữ "Bạch" (白 - màu trắng), tên thuốc không được đặt theo màu sắc mà theo số lượng rễ củ mọc thành chùm, cần chú ý khi viết đơn thuốc.

Công năng cơ bản của Bách Bộ là chỉ khái (cầm ho), tác dụng cầm ho tương đối mạnh, có thể dùng cho nhiều loại ho. Trong mục Ứng dụng 1 của sách nói rằng nó "dùng cho ho mới và ho lâu ngày" .Ho mới  là do ngoại cảm, bất kể là ho do cảm phong hàn, phong nhiệt hay ngoại táo; ho lâu ngày  thường là nội thương, tức là Phế hư hay Tỳ Thận suy yếu ảnh hưởng đến Phế. Tất cả các loại ho này đều có thể dùng.

Sau đó sách nhấn mạnh "chủ trị ho gà và ho do Phế lao". Ho gà là bệnh mà các thuốc chỉ khái khác không đề cập đến. Ho gà chủ yếu gặp ở nhi khoa, người lớn cũng có thể mắc, do trực khuẩn ho gà gây ra. Cơn ho này là từng cơn, mỗi lần ho hàng chục tiếng, cuối cùng ho đến mức phát ra tiếng rít dài như gà gáy, cổ vươn ra, từ từ mới thuyên giảm, cả khuôn mặt đỏ bừng. Loại ho này rất đau đớn, là loại ho co thắt. Bách Bộ có tác dụng giải loại ho co thắt này, trong Đông y, hiệu quả của nó tương đối tốt hơn, nên thường được cân nhắc khi kê đơn. Trẻ em hiện nay được tiêm vắc-xin ho gà sau khi sinh, có thể tránh nhiễm bệnh. Loại ho này điển hình là từng cơn, co thắt, rất ngoan cố, nên gọi là ho gà (ho 100 ngày), một khi mắc phải thì cần thời gian khá lâu mới chữa khỏi, nhưng không nhất thiết là một trăm ngày, chỉ là để hình dung bệnh trình dài. Tác dụng chỉ khái của Bách Bộ đối với việc giảm loại ho này tương đối rõ rệt trong Đông y, nhưng vẫn còn rất hạn chế.

Phế lao ( lao phổi) hiện nay cũng có xu hướng gia tăng, bệnh này cũng có ho rõ rệt. Nghiên cứu hiện đại phát hiện Bách Bộ tương đối nhạy cảm với trực khuẩn lao trong số các thuốc chỉ khái của Đông y, hay nói cách khác là có tác dụng ức chế hoặc kháng khuẩn mạnh đối với trực khuẩn lao. Thời cổ đại không có kháng sinh đặc hiệu chống lao, người xưa có thể đã phát hiện tác dụng đặc biệt này của nó. Trong bối cảnh đó, dùng Bách Bộ có thể là một lựa chọn khá tốt. Đương nhiên, hiện nay phải ưu tiên dùng thuốc chống lao, Bách Bộ không còn ưu thế đối với trực khuẩn lao, nhưng nếu bệnh nhân lao có ho thì vẫn có thể dùng, và vẫn có giá trị nhất định đối với bệnh nhân kháng thuốc.

Ngoài ra, cần làm rõ, sau công dụng của thuốc không nói đến bình suyễn, nó thường không được coi là thuốc bình suyễn, vì vậy các chứng chủ trị không có suyễn (khò khè, khó thở). Hiện nay, có thí nghiệm trên động vật cho thấy nó cũng có chút hiệu quả trị hen suyễn, nhưng truyền thống coi nó là thuốc chuyên về chỉ khái. Thêm nữa, trước công dụng chỉ khái của Bách Bộ có thêm hai chữ "Nhuận Phế" . Cần nói rõ Bách Bộ không phải là thuốc nhuận phế điển hình. Nhuận Phế là tác dụng trị Phế táo. Phế táo là do Phế âm bất túc, âm hư sinh nội táo, vậy thì cần thuốc bổ Phế âm mới có thể nhuận Phế. Bách Bộ không phải thuốc bổ âm, không thể bổ Phế âm, đương nhiên không thể nhuận Phế. Vậy tại sao người xưa lại nói nó Nhuận Phế? Là vì chất thuốc của nó rất mềm mại, hàm lượng đường rất cao, sau khi phơi khô, đặt trong phòng mát, chỉ một hai tiếng sau lại trở nên mềm mại. Người xưa dựa vào chất liệu nhuận mềm này mà nói nó nhuận Phế, điều này liên quan đến Pháp Tượng Dược Lý Học . Vậy tại sao bây giờ vẫn giữ? Bách Bộ khi dùng làm thuốc chỉ khái thường phải bào chế, chủ yếu là Mật chích (dùng mật ong sao/nướng). Bản thân mật ong là thuốc nhuận Phế, vậy thì Bách Bộ Mật Chích cũng có tác dụng nhuận Phế, nên nói nó nhuận Phế cũng có thể chấp nhận.

Về công dụng nhuận phế chỉ khái là dùng đường uống. Bách Bộ dùng ngoài có thể diệt chấy, sát trùng. Chấy là một loại ký sinh trùng ngoài da. Trước đây điều kiện vệ sinh kém, có người bị chấy ở tóc, lông hoặc quần áo. Bách Bộ có khả năng tiêu diệt chấy rất mạnh, lại không có độc tính, không gây kích ứng da. Trong những năm tháng trước đây, trẻ em bị chấy ở tóc, buổi tối dùng $30-50\text{g}$ Bách Bộ sắc nước gội đầu, gội xong không xả lại bằng nước sạch, đội mũ lại. Sáng hôm sau, cả chấy trưởng thành lẫn trứng chấy đều bị tiêu diệt hoàn toàn. Hiện nay, có người đang cố gắng nghiên cứu Bách Bộ thành một loại thuốc trừ sâu không gây hại, không gây hại cho cơ thể người. Đương nhiên, đạt đến cường độ của thuốc trừ sâu thì khá khó, nhưng có người đang thăm dò hướng này.

Nó còn có thể dùng để diệt giun kim. Dùng nước sắc của nó bôi vào hậu môn, khi giun kim đến đẻ trứng sẽ bị tiêu diệt; có khi dùng để thụt ruột , cũng là cách dùng ngoài để sát trùng. Bách Bộ dùng tươi chà xát vào một số bệnh ngoài da gây ngứa cũng có tác dụng chỉ dạng (giảm ngứa), cũng thuộc phạm vi sát trùng.